Билимкени Академиясы/ Академия Билимкени

Орозобек Түгөлбаев: Кыргыз тилинин азыркы абалы тууралуу

Кыргыз тилинин азыркы абалы тууралуу

Өнөр алды кызыл тилби же кор болгон кайран кыргыз тилиби? О.Түгөлбаев, Кыргыз билим берүү академиясынын окутуучусу

Сөз баккан, сөздү урматтаган байыркы элбиз дейбиз. Каадаланып улуу сөздөн кеп кылып калабыз. «Өнөр алды - кызыл тил» деп өрөпкүйбүз. Ушунубуз бүгүн чындыкка туура келеби? Туура болсо, анда кыргыз тили азыркысындай адам ыйлагыдай абалда болбойт элего.

Туура болсо, кыргыз тили мамлекеттик деңгээлде өз ордун таап, расмий иш кагаздарынын баары ушул тилде жазылмак. Мамлекеттик бардык мекемелерде иш кыргыз тилинде жүргүзүлмөк, мекемелер арасындагы маалымат алмашуу кыргызча жүрмөк. Кыргызстандын мамлекет жана өкмөт башчылары менен ар кандай расмий делегациялардын ортосунда жүргүзүлгөн сүйлөшүүлөрдө тилибиз эки расмий тилдин бири болмок. Мамлекеттин президентинин алдында, кыргыз өкмөтүндө, жогорку кеңеште, мамлекеттик ар кандай мекемелерде өткөрүлүүчү иш чаралар, чогулуштар, жыйындар, жыйналыштар нукура кыргыз тилинде өткөрүлмөк.

Балдар бакчасында, башталгыч, орто жана жогорку мектепте окутуу кыргыз тилинде жүргүзүлмөк. Окуу жана усулдук китептер, окуучулар жана мугалимдер үчүн ар кандай колдонмолор, кошумча окуу үчүн адабияттар, ар кандай курактагы (эмгектеген баладан эңкейген карыга чейинки) окурмандар үчүн адабияттар жетиштүү санда, сапаттуу кагазга, кооздолуп, түркүн түс берилип басылып чыкмак. Кыргыз тилинде терминдерди түзүү, калыптандыруу жана ырааттуу байытып туруу иши дайыма көңүлдүн чордонунда болмок. Кыргызча көрнөктөрдү (вывеска) туура жазып илүүгө, жарнама (реклама) ишин туура жүргүзүүгө мамлекеттик деңгээлде көңүл бурулмак. Улуттук телерадиодо, башка телеканалдарда кыргыз тилинин туура, так жана мазмундуу сүйлөнүшү, алып баруучулардын сөз байлыгынын деңгээли дайыма көңүлдүн борборунда болмок.

Кыргыз тили жана адабияты боюнча адистерди, анын ичинде мугалимдерди, даярдоо иши көңүлдүн чордонунда турмак.

Жогорку төрт абзацтын ар бир сүйлөмүндө токтоосуз чечилишти талап кылган олчойгон маселелер жатат. Буларды чечмелесек, ар бири олуттуу бир нече макалага материал болмокчу. Биз азыр жүрөктү өйүгөн, кой десең болбой оркоюп турган айрым бир нерселерге токтолмокчубуз.

Кылымдарды карыткан, мамлекет куруп жашап келе жатканына бир нече миң жыл болгон байыркы кыргыз элинин тили дүйнөдөгү бай тилдердин бири экендиги талашсыз. Демек, кыргыз тили азыркыдай 4 миллиончо адамдын үйүндө өз ара пикир алмашуунун гана тили болбостон, илгери көөнө кыргыз мамлекетинин кызыкчылыгына кызмат кылып келген, эл аралык деңгээлдеги тил болгондугуна ой чабыты кеңири ар бир адам түшүнөт. Ушул маселеге кыскача кайрылып коёлу..

Орто кылымдарда, монгол жапырыгына чейин эле, түркий тилдерде сүйлөгөн элдер чыгыштан батышка карай Тынч океандан тартып Атлантика океанына чейин, түштүктөн түндүккө карай Инд океанынан тартып Түндүк Муз океанына чейин жайгашып жашап, же болбосо үстөмдүк кылып келген. Түркий тил, тактап айтканда, кыргыз-кыпчак тили, ошол мезгилде эл аралык катнаштын тили болгон. Ошол учурда билимдүү ар бир адам эреже катары бул тилди билген. Мамлекеттер аралык сүйлөшүүлөрдө, соода-сатыкта, дегэле ар башка элдердин өкүлдөрү катышкан ушул сыяктуу алака-катнаштарда бул тил негизги ролду ойногон. Ал эми монгол жапырыгынан кийин, айрыкча Алтын ордо мамлекети орногондон кийин, кыргыз-кыпчак тилинин бул ролу ого бетер күчөгөндүгү белгилүү. Кичинекей бир мисал. Азыркы Дагестанда жашаган 6 негизги элдин бири болгон кумуктардын тили (кумук тили тигил кыргыз-кыпчак тилинин бир варианты) бардык тоолуктар үчүн, ал эмес бүткүл Кавказ үчүн кийинки мезгилдерге чейин эле эл аралык тил болуп кызмат кылып келген.

Ушул орчундуу нерсени билбеген, же билгиси келбеген айрым кыргыздар эне тилибиз дайым эле азыркыдай адам ыйлагандай абалда болуп келген экен деп ойлошот. Андай болсо бул тилдин эмне кереги бар, тезирээк орусча, англисче тилдерге өтүп кетиш керек деп эсептешет окшойт. Бишкекти эле мисалга алалы. Азыр Бишкекте мейли көчөдө болсун, мейли коомдук транспортто болсун, мейли башка коомдук жайларда болсун, орус тили өкүм сүрүп калды. Же болбосо, жарымын орусча, жарымын чала-була кыргызча кылып тантыраган бир «атала» тилде сүйлөшөт. Баарынан өкүнүчтүүсү, так ушу «атала» тилде депутаттарыбыз мамлекеттик маанилүү маселелер тууралуу кеп урушат. Улуттук 1-телеканалдан баштап, башка каналдарда дагы ушул тил басымдуулук кылат. Бир эки мисал келтирели.

Бир нече жыл мурда КООРТ өзгөрүп, 5-канал болгон учурда бир алып баруучу кыз депутаттардын кайсы уруудан экенине сереп салмакчы болуп жатат. Айтып жатпайбы: «сарбагыш уурусунан мынча, азык уурусунан мынча» - деп. Уруу менен уурунун айырмасын билбеген неме элдин туура сүйлөшүнө кандай таасир берет? Уруучулдукту мамлекеттик деңгээлде кайра ойготуп жатканын айтпай эле коёлу. 1-каналда балдарыбыз жактырып көргөн «Керемет көч» берүүсү бар. Мурда алып баруучу балдар менен учурашканда «Саламатсыңарбы балдар жана кыздар» -дечү. Азыр кудай жалгап антпей калды. Бул сүйлөмдү орусчаласак: «Здравствуйте дети и девочки» - болот. Өзүңөр ойлонуп көргүлө. Уул да бала, кыз да бала, «балдар» деген термин өз ичине уландарды да, кыздарды да камтыйт. Демек, «Саламатсыңарбы балдар» - деп гана салам айтуу жетиштүү. Ушул берүүдөгү бир орчундуу маселеге назар салалычы. Берүүнүн каармандары Акылай, Актан жана эшектин такайы (коделеги) экенин баарыңар билесиңер. Кыргыз баласы өз турмушунда байыртадан козу-улак, кулун-тай, музоо-торпок, бото-тайлак, күчүк менен ойноп келген эмеспи. Кыргыз баласы эч качан эшектин такайы менен ойногон эмес. Эшек биздин турмушка кечөө эле, советтик-партиялык жетекчилер кыргызды аттан ажыратып койгон кезде кирди. Ал эми «Керемет көч» берүүсү, өз аты айтып тургандай, жаш муундарды кыргыздын өткөндөгү керемет көчүнө, керемет жашоосуна сүңгүтүп, аны менен тааныштырышы керек болуп жатпайбы. Эмне үчүн эшектин такайынын ордуна эркелеген бото же кумайык, же учкаяк тай коюлган эмес? Балдарыбызда «кыргыз байыртадан эшек минип, эшек арабага түшүп жүргөн, балдары эшектин такайы менен ойногон» - деген түшүнүк алдыртадан калыптанып жатпайбы?

Расмий жазылыштар жана айтылыштар - албетте биринчи кезекте мектеп, ата-эне дагы, - адамдын кеп маданиятын калыптандырат, анын сөз корун түзүп берет. Мына, көчөлөрдүн аты жазылган көрнөктөрдү алалычы. Акчаны үнөмдөшкөнүго, бир эле тактага орусчасын дагы, кыргызчасын дагы жазышат. Жөн жазбай, бири-бирине улап, учкаштырып жазышат. Мисалы, «Улица Лермонтова көчөсү», «Улица Баха көчөсү», «улица Московская көчөсү». Ушундан улам азыркы кыргыздар «Лермонтова көчөсү», «Баха көчөсү», «Московская көчөсү» деп тантырап калды. Лермонтов көчөсү, Москва көчөсү же Бах көчөсү деп туура сүйлөгөн бир да кыргызды жолуктура элекмин. 2-3 жыл мурдагы «Эмнемди жесем?» - деген күлкү келтирген жарнама эсиңерде бар чыгар. Азыр абал жарнама маселесинде мурдагыдан болор-болбос оңолгонсуп калды. Ошентсе да, кемчиликтер дагы эле толтура. Бир кичинекей мисал. Азыр сыналгыдагы жарнамалардан «саркеч» деген терминдин туура эмес колдонулушун жолуктуруп жүрөбүз. Муну Токтогулдун «Алымкан» деген ырынан алышкан окшойт. Ырда «Саркечтеп сайган жоолугуң,…Көчкечтеп сайган жоолугуң» деген саптар бар. Бул терминди чечмелеп көрөлү. Жоолукту кештелеп саймалайт.. Сайманын сары кеште, көк кеште ж.б. деген түрлөрү бар. Демек так айтсак: «Сары кештелеп сайган жоолугуң» - болот. Бирок, бул сап ырдалганда жогоркудай кыскартылып калат. Сөздүн маанисин унутпайлы жана туура колдонолу.

Биздин гимнибиздеги «бейкут» термини тууралуу айтпай коё албайбыз. Фарси тилинен кирген «бей» мүчөсү кыргызча «сыз» мүчөсүнө туура келип, жок дегенди билдирет. Алсак, бейбаш – башсыз, башы жок, бейбак – бактысыз, багы жок, бейтаалай – таалайсыз, таалайы жок. Демек, бейкут – кутсуз, куту жок дегенди билдирет турбайбы. «Бейкут» жакшылыкты билдирген сөз деген тарап К.Юдахиндин сөздүгүнө таянышат экен. Юдахин жаңылбас болуптурбу. «Бей» мүчөсү башка бардык учурда «сыз» мүчөсүн, жок дегенди туюндуруп, жалгыз эле ушул учурда жакшылыкты билдирип калыптырбы? Эгер ошондой болсо, анда бул фактыны чечмелеп берүү керек эле. Мындай түшүндүрмө Юдахинде жок. 10 чакты жыл Кыргызстанда жашаса эле, кыргыз тилин ийне-жибине чейин мыкты билип калабы? К.Юдахиндин эмгегин эч ким жокко чыгарбайт, бирок бул жерде ката кетиргенин моюнга алышыбыз керек. Өзүңөр калыс болгулачы. Гимнибизди баарыбыз ырдаганда эл-жерибизге куту жок, кутсуз жашоону тилеп жатпайбызбы. Ал эми жогорку жаманчылыкты тилеген сөздүн ордуна «бейпил» сөзүн алсак туура болот. Анткени «фил» деген фарсиден кирген кыргыз сөзү «чыр-чатак», «жаңжал» дегенди билдирет. Демек, бейпил – чыр-чатаксыз, тынч жашоонун синоними.

Биздин тилибизде туура эмес колдонулуп келаткан бир сөз, «кулакка» тартылып, дээрлик колдонулбай калган дагы бир сөз тууралуу айтпай коё албайм. Булардын 1-си – «киши», 2-си – «катын». «Киши» деп жынысы эркек жана турмушта өз ордун тапкан, чыныгы адамгерчилик касиеттерге ээ болгон адамды айтабыз. Демек, 25-30 жаш курагынан мурда эркектер да «киши» деген ардактуу атка коно албайт. Албетте, жынысы ургаачы адам дагы «киши» боло албайт. «Тоок куш эмес, аял киши эмес» - дейтго акылман кыргыз эли. Бул макалдын маңызы - кээ бирөөлөр ойлогондой аялды кемсинтүү эмес, фактыны гана баяндоо. Макалдын орусчасы: «Курица – не птица, женщина – не мужчина». Буга эч кимдин талашы жокго. Эми «катын» термини тууралуу. Кыргыздан айырмаланып, башка түркий элдерде, мисалы, өзбектерде, азербайжандарда, бул термин активдүү колдонулуп келе жатат. Тактап айтсак, катын – кишинин жубайы. Байы экөө кадыр-баркка ээ болгон, өзү болсо ак уул-кызыл кыз төрөп очор-бачар болгон аялды гана «катын» дешкен. Бул кемсинтүү эмес, тескерисинче – урматтоо. Эмне үчүн «катын» уят, одоно сөз болуп калды? Муну мындайча түшүндүрүүгө болот. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында аялдын абалын жакшыртуу үчүн аёсуз күрөш жүргөнүн билебиз. Кыргыз турмушунда аялды кем туткан фактылар жокко эсе экен. Айрым учурларда жолуккан эки аял алуу фактыларын мындай койгондо, аялдарга паранжы жаппайт экенбиз, аларды ичкериге камабайт экенбиз, аялдар коомдук турмушка, ал эмес эл башкарууга, элди жоодон коргоого, илгертен эле активдүү катышып келген экен. Бул жерде ар кайсы доордо жашаган жана ар бир кыргыз баласына аттын кашкасындай белгилүү Кыз Сайкал, Каныкей, Жаңыл Мырза, Курманжан датка, Бурулча, Апар байбиче, Сайкал эжелердин атын атап коюу жетиштүү болотго. Ошентип, кыргыз коомунда илгертен эле иш жүзүндө эркек-аял тең укукта болуптур. Анан биздин туура чабарларыбыз башка эчнерсе табалбай «катын» сөзүн жаманга, одоного чыгарып койбойт бекен. Ошентип, бул сөздү 70-80 жыл бою тепкилеп келбедикпи. Бүгүн бул сөздү актап чыгып, активдүү сөзгө айландырып алганыбыз оң.

Кыргыз тилинин байлыгы турмушубуздун ар кандай тармактарында жаңы терминдерди жарата аларына же мурдагыларды жаңыртып сунуш эте аларына кичине бир мисал катары «учак», «сыналгы», «үналгы», «ажо», «буйрутма», «аким» сыяктуу сөздөрдү (самолет, телевизор, радио, президент, заказ, губернатор же мэр) атасак болот. Сочинениени жазуучулар жазса «чыгарма» болот, ал эми балдар жазса «дилбаян» болот дедик. Жакшы. Эми биздин тилчилерибиз тердеп-тепчип эле кыргызчалата албай келаткан «скидка» терминин алалы. Муну «арзандатуу» деп туура эмес берилип жүргөнүнө эки далил келтирейин. Биринчиден, «арзандатуу» - этиш, бизге болсо зат атооч керек. Экинчиден, анда «распродажа» кандайча кыргызчаланат? Скидкага туура келүүчү сөз кыргыз тилинде барбы? Базарга барып, соодалашып жатканда баарыбыз эле «түшүр, түшүрүп бер» - дейбизго. Демек, «скидка» - «түшүрүм» болот турбайбы. Түрктөр бул сөздү «индирим» дейт экен. Тилибиздеги ушуга уйкаш сөздөрдөн мисал келтирип коёлучу: сындырым, ынаным, чабым, көтөрүм, ыйгарым, келим, кетим ж.у.с. Эми, биздин «чоңдорубуз» колдонууга киргизип таштап, биз баш тарта албай келе жаткан айрым терминдерге токтололу. Мисалы, «губернатор», «мэр» терминдери. Россиянын артынан ээрчүүнүн дагы чеги барго. Эч ким бизди мааниси «сатрап» дегенди билдирген, кыргыз элин 1916-жылы кыргынга учураткан орус падышасын эстетип турган «губернатор» деген сөздү киргизип алгыла деп мидеттендирген эмес чыгар. Кошуналарыбыз колдонуп жаткан «аким» терминин эмнеге колдонбойбуз? Область дебей эле, элибиз илгертен колдонуп келген «дуван» терминин эмнеге албайбыз? Тиешелүү башкаруу мекемелерин дуван, район же шаар акимчилиги десек, жетекчилерин дуван акими, район акими, шаар акими, айыл акими десек эмне жаман угулабы? Батыштын ар кандай нерсесине келиндей жүгүнүү – биздин айыкпаган оорубуз окшойт. «Мэр», «департамент» деп койсок эле баары өзүнөн-өзү өзгөрүп калчудай көрөбүз. Менимче, адегенде мекеменин же уюмдун, кайсы бир кубулуштун атын эмес, затын өзгөртүү керек болсо керек. Макул, бул көрүнүштү «эми мурда орун алып калыптыр, атааңдын көрү, өзгөртө албай жатпайбызбы» - деп коёлу. Аз эле убактан бери, «айыл өкмөтү» дештин ордуна «айыл округу» деп калганыбызга жол болсун. Тили келбеген чал-кемпир муну «айыл өкүрүгү» деп алыптыр. Ушул сөз айкашын өзүңөр айтып туруп, өзүнөр кулак салып көргүлөчү. Кандай угумсуз, кандай жаман сөз? «Округ» деген терминди колдонуш эле керек болсо, анын кыргызча вариантын эмнеге колдонбойбуз? Таштаган эле жерден «аймак», «чөлкөм» деген эки сөздү көрүп турам. Эми «айыл аймагы» же «айыл чөлкөмү» деп үн чыгарып окуп, аны жогорудагы «өкүрүк» менен салыштырып көргүлөчү.

Жер-суу аталыштарынын бурмаланышы тууралуу да эки ооз кеп айта кетели. 1-ден, бизде жер-суунун атын орусчалап коюп алуу көрүнүшү орун алган. Биз бул жерде Лебединовка, Гавриловка, Покровка, Теплоключенко сыяктуу орустар курган орус кыштактарынын аталышын азыр эле өзгөртүү керек деп жаткан жокпуз. Ал өзүнчө маселе. Эгемендик алгандан кийин эле Тёплые Ключи деп өзгөрүп калган Ала-Арча капчыгайындагы Жылуу-Булакты айтып жатабыз. Буга себепти өзүбүздүн эле белибиздин артыкча ийилгичтигинен издеш керек. 2-бир орун алган көрүнүш: жер-суу аттарын бурмалап туура эмес колдонуу. Мисалы, Боом капчыгайынан бери чыга бериштеги кыштактын туура аты Жел-Арык эмес, Жел-Аргы. Себеби, бул кыштактын жанындагы чоң колоттун аты Жел-Аргы. Колоттон дайыма шамал согуп, б.а. жел аргып турат. Эл кыштагына Жел-Аргы деп ошол жердин атын коюп алган.

Дагы бир мисал. Аламүдүн капчыгайынын баш жагынан орун алган белгилүү жайлоонун аты Чуңкурчак. Аны бурмалашып, Чоң-Курчак деп жазышканын көрүп жүрөбүз. Ошентип, Чуңкурчак жайлоосу чоң куурчакка айланып калды. Кызыл-Бирлик, Бирлик сыяктуу кыштактардын аттары Кызыл-Берлик, Берлик болуп өзгөрүп кетти. Мындай көрүнүштөр биздин маңкурт болуп калганыбыздын дагы бир далили. Айтсаң – айыптуу күн, айтпасаң – кокуй күн.

Кыргыз тили азыр мурда болуп көрбөгөндөй коргоого муктаж. Батыш серепчилери болжолдогондой, жер бетинен жок болуп кеткибиз келбесе ар кимибиз өз деңгээлибизде козголушубуз зарыл. Момун, мокок жүз кыргыз эли бар, чакан болсо да өз алдынча территориясы, мамлекеттик символдору бар кыргыз дөөлөтү жок болуп кетсе, анда кимди ары-бери калчап башкарарын атка минерлерибиз чоңунан кичинесине чейин акылы менен да, жүрөгү менен да, чөнтөгү менен да түшүнүшү зарыл. Ошол эле учурда, кыргыз тилине камкордук көрүү, аны бардык тараптан өз алына ылайык коргоо - ар бир кыргыздын ыйык милдети. Орус мамлекети 130 миллиондой адамдын эне тили болгон орус тилин коргоо маселесин колго алып олтурат, Франция парламенти француз тилин коргоо маселесин көтөрүп жатканын билебиз. А биздин башчыларыбыздын, депутаттарыбыздын кыргыз тилинин абалына баш оорутушканын эч кимибиз көрө элекпиз. Мамлекеттик тил тууралуу кабыл алынган шалтурук мыйзамды бул жерде оозго алуунун деле кажаты жок.. Ошондуктан, ар бир «мен кыргызмын» деген адамды өз тилинде таза, так жана мазмундуу сүйлөй билүүгө, жана бул ишти өзүнөн жана өз үй-бүлөсүнөн баштоого чакырар элек. Бала ыйлабаса, эмчек кайда?

 

Представления: 2696

Комментарий от: Орозбаев Тимур, Октябрь 17, 2011 в 4:58pm

Орозбек байке саламатсызбы?Мен сизге ? берейин дегем,азыр Кыргыздын уул-кыздары орусча еле суйлоп кыргыз тилин унутуп баратат жаштарга емне деер елениз?

 

Комментарий от: Hudaiberdiev Altynbek, Октябрь 18, 2011 в 2:43pm
Саламатсызбы Орозбек байке
Кыргыз тилинде канча соз бар?
Комментарий от: Абдурасул кызы Айпери, Октябрь 19, 2011 в 1:49pm

Саламатсызбы Орозбек байке. Кыргыз тили жоголо бара жатат.  Кыргыз тилин жоготпош учун эмне кылыш керек?

Комментарий от: айгерим, Октябрь 19, 2011 в 1:53pm

Саламатсызбы,Орозбек байке! Мен бере турган суроом азыркы жаштар эне тилибизди унутуп коюшту биз озубуздун тилибизди кайтара алабызбы?

Комментарий от: Абдурахман кызы Тахмина, Октябрь 19, 2011 в 1:59pm

Саламатсызбы,Орозбек байке!Менин сизге  суроом бар эле.Азыркы учурда биз озубуздун эне тилибизди унутуп бара жатабыз.Ушул абалда кыргыз тили онугушу мумкунбу?

Комментарий от: Абийбилла кызы Айназик, Октябрь 19, 2011 в 2:00pm
САЛАМАТСЫЗБЫ ОРОЗБЕК БАЙКЕ МЕНИН СИЗГЕ БЕРЕ ТУРГАМ СУРООМ БУЛ АЗЫРКЫ ЖАШТАР КЫРГЫЗ ТИЛИН УНУТУП БАРА ЖАТЫШАТ?СИЗДИН ОЙУНУЗ КЫРГЫЗСТАН КАЧАН ОНУГОТ?
Комментарий от: Таирбек кызы Диана, Октябрь 19, 2011 в 2:27pm

Урматтуу Орозбек Туголбаев! Мен  сизди  абдан  урматтайм,анткени сиз  кыргыз тилин  эн  жакшы      тушунгон адамдардын  бирисиз.Кыргыз  тилинин  онугусуно  эмне  жетишпей  турат?Канткенде         кыргыз  эли       кыргыз   тилинде  эркин  суйлоп  калышат?                                                                                                                                                                    Сиздин  куйорманыныз  Диана.

Комментарий от: Орозобек Туголбаев, Октябрь 21, 2011 в 12:39pm

Урматтуу менин балдарым! Биринчиден баарыңарга чоң рахмат!  Силер жалгыз эле кыргыз тилинин тагдырына эмес, кыргыз элинин башка элдердин катарынан өз ордун табышына, кыргыз мамлекетинин чыныгы көз каранды эмес мамлекет болуп жашап калышына кабатырланып жатасыңар. "Чептен эрдин күчү бек" деген чыгарма мектепте окутулат. Эсиңерде бар чыгар. Бир шаарга душман кайталап кол салып, күн көрсөтпөйт экен. Ошондо эл чогулуп, шаарды бийик, бекем дубал менен курчамакчы болушат. Бирок, дубал бийиктебей улам эле урап түшө берет. Ошондо бир аксакал пайда болуп, "өзүн эл үчүн курман чалууга даяр жигитти дубалга өз ыктыяры менен бастырып койгондо гана дубал урабай калат" дейт. Кыскасы, бир жигит "элим үчүн жаным курман, мени бастырып койгула" дейт эмеспи. Жигит дубалга коймокчу болушуп, дубал кекиртегине жетип калганда баягы карыя дагы пайда болуп, "эл үчүн жанын курман кылууга даяр ушундай уулдар барда эч бир душмандын силерге алы жетпейт. Чептин кереги деле жок. Чептен эрдин күчү бек" деген экен. Анын сыңарындай, эли үчүн күйгөн силердей уул-кыздары бар элдин эч качан тили жок болуп кетпейт! Бирок, жогорку макалада айтылгандай, кыргыз тилинин акыбалына эң биринчи мамлекеттик деңгээлде камкордук керек. Мамлекеттик тил мыйзамы чыныгы мыйзам болуп, мамлекеттик деңгээлде турмушка ашырылышы, кыргыз тили мамлекеттин турмушунун бардык тармактарында биринчи катарга чыгып, дамамат колдонулушу зарыл. Иш кагаздары толугу менен кыргыз тилинде, бирок, тантырабаган сапаттуу деңгээлде, жүргүзүлүшү абзел. Мектеп сапаттуу окуу куралдары, методикалык колдонмолор ж.б. материалдар менен толук камсыз болушу эң биринчи шарт. Кичине балдар, өспүрүмдөр жана жалпы эле жаштар үчүн кооздолгон, мазмуну терең адабият жетиштүү санда сунушталышы абдан маанилүү. Теле, радиодо алып баруучулардын, депутаттардын жана башка мамлекеттик кызматчылардын кыргыз тилинде мазмундуу, так жана туура сүйлөй билишине, басма сөздүн тилинин дагы так болушуна дамамат басым жасалышы керек. Эгер булар атайын кабыл алынган тиешелүү эрежелерди бузушса, анда аларга кандайдыр бир чара колдонулушу максатка ылайык. Айтор, ойлонуп иш кылып, кыргыз тилин чыныгы мамлекеттик камкордукка алсак, абал оңолуп кетиши ыктымал. Бирок, жашоодо ар кимибиз "алма быш, оозума түш" принцибин жетекчиликке албашыбыз керек. Эгер ар бирибиз кебибизге башка тилдин сөздөрүн аралаштырбай, кыргызча туура, так жана мазмундуу сүйлөгөнгө дайыма аракеттенбесек, бул айтканыбыздын баасы бир тыйын! Адегенде ар кимибиз өзүбүздөн баштайлы! Балдарыбызды кыргызча сүйлөтөлү, кыргыз жомокторун айтып берели. Кыргыз мектебинен окуталы. Мисалы, менин 5 балам бар: 4 уул, бир кыз. Баары тең Бишкекте кыргызча окушкан. ЖОЖду баары тең кызыл дипломдор менен орусча окуп эле мыкты бүтүшкөн. Азыр ар кимиси өз кесибинде жакшы иштеп жатышат. Бала-бакыралуу. Кыргыз тилин мыкты билишет. Эки тилде эркин сүйлөгөн Салтанат Саматова деген алып баруучуну билсеңер керек.  Ошол менин кызым. Муну силерге мактаныч үчүн эмес, мисал үчүн айтып жатам. Кыргызча көп окугула. Кимдерди? К. Жантөшев (мисалы, "Каныбек"), Т.Сыдыкбеков ж.у.с. кыргыз адабиятынын классиктерин. Ар кандай эл чогулган жерлерде макал-лакаптарды аралаштырып кыргызча кеп сүйлөп жүргүлө. Өз ара сүйлөшкөндө кыргызча баарлашкыла. Азыркы кыргыз тилинде 60 миңдей сөз бар. Кыргыз экенибизге сыймыктанып жашайлы. Мухит сымал Манас дастаныбыз барда, андан башка 100дөн ашык дастандарыбыз барда, ошол тилде сүйлөгөн сыймыктуу кыргыз элибиз барда тилибиз жоголбойт! Эгер таразанын бир табагына дүйно элдеринин дастандарын, экинчи табагына жалгыз эле кыргыздыкын  койсок, менимче биздики басат болуш керек. Кыргыз тили, кыргыз эли бар болсун! Кыргыз мамлекетибиздин кубаттуу мамлекет болсун! 

Комментарий от: Tolonbay kyzy Merimgul, Октябрь 26, 2011 в 4:53pm

Саламатсызбы Орозбек Тугобаев.Азыркы убакта жаштардын кобу эле орус тилинде суйлошот. биз канткенде жаштарды кыргыз тилинде так жана туура суйлоого уйрото алабыз.Менин оюмча азыркы убактагы эн койгойлуу маселе ушул болуп турат 

Комментарий от: Турдалиева Ж.М., Октябрь 31, 2011 в 5:03pm
Орозбек байке. абдан маанилуу нерселер жонундо соз кылыптырсыз. коп нерсеге козубузду ачып, жакшы ойлондура турган маалыматтар экен. чындыгында мен патриотмун, мен оз тилимди коргойм дегендер деле коп нермени биле бербейбиз. ошондуктан жогоруда сиз айткан коп кемчиликтер ошол билбегендиктен болуп жатат - деп ойлойм. мага озгочо кинолордун кыргызчаланган рекамалары озгочо кыжырыма тиет. созмо соз которуп коюшат. жана ошол илинип турган бакырайган банерлер, ар кундо окуп жатып адамдын ан сезимине чон таасир берет эмеспи. билген адам ката экенин тушунор. а башкабыз "а ушундай болот турбайбы" деп кабыл алабыз да, ошентип дагы тил билбеген муун пайда боло берет да... тилекке каршы ушуну андай эмес мындай болот деп, козго сайып коргозор тил комиссиясы ""рекламалар эки тилде берилиши керек"дейт да, ал эми сапатына коз салбайбы. туура эмес которгончо. орусчасын эле илип койсочу деп жиним келет.
сиздин берген кенештеринизге ырахмат.
ошенсе да ... менимче область деген соз кыргызча "дуван" эмес эле "дубан" болот го? "алты (жети)дубан элибиз" - деп публицистикалык макалалардан жана коп эле жерден мурунтадан угуп, окуп журчу элем.

Комментарий

Вы должны быть участником Билимкени Академиясы/ Академия Билимкени, чтобы добавлять комментарии!

Вступить в Билимкени Академиясы/ Академия Билимкени

© 2014   Created by NGO "Steps to Success".

Эмблемы  |  Сообщить о проблеме  |  Условия использования